e-mail: S.Pietrzak@imuz.edu.pl, L.Rossa@imuz.edu.pl
tel.: 0 22 720 05 31 do 38 w. 224 i 237

Przedmiot zaliczany jest do przedmiotów kierunkowych na kierunku: ochrona środowiska.

Realizowany jest w 6 semestrze (III) rok w wymiarze:

• godziny obliczeniowe (45'): wykłady - 10 godz.; ćwiczenia - 20 godz.
• godziny realizowane (50'): wykłady - 9 godz.; ćwiczenia - 18 godz.

W ramach wykładów z przedmiotu studenci otrzymują wiedzę związaną z prowadzeniem monitoringu środowiska w Polsce. W tym zakresie omawiane są źródła i przyczyny zanieczyszczenia środowiska, jego aktualny stan i wskaźniki jakości. Wykłady obejmują zagadnienia monitoringu wód powierzchniowych i podziemnych, powietrza, gleby, lasów przyrody, hałasu oraz promieniowania jonizującego. Podstawę prezentacji stanu środowiska stanowią wyniki Państwowego Monitoringu Środowiska.

Podczas ćwiczeń studenci poznają metody pomiarów różnych elementów środowiska naturalnego. Zapoznają się z budową, zasadami działania i obsługi przyrządów pomiarowych. Przedstawione są także metody statystyczne opracowywania wyników obserwacji oraz podstawowe wymagania prawne dotyczące jakości wód powierzchniowych, podziemnych, opadowych, powietrza i gleb. Studenci samodzielnie wykonują wybrane pomiary środowiskowe oraz wykonują ocenę jakości elementów środowiska na podstawie wyników lokalnego monitoringu wód prowadzonego w Falentach.

Celem wykładów jest zaznajomienie studentów z organizacją i zasadami prowadzenia monitoringu środowiska, czynnikami powodującymi zanieczyszczenie poszczególnych komponentów środowiska oraz jego stanem i normami jakościowymi.

Głównym celem ćwiczeń jest przygotowanie studentów do wykonywania pomiarów środowiskowych i oceny ich wiarygodności, a także do kwalifikacji elementów środowiska zgodnie z wymaganiami prawnymi.

Wykłady zaliczane są w formie pisemnej. Studenci dostają do odpowiedzi pięć pytań z zakresu wykładów. Czas odpowiedzi - 45 minut.

1. Wprowadzenie do monitoringu środowiska.
   
   Wykład: Program przedmiotu; pojęcie środowiska; definicja środowiska; czynniki środowiska naturalne i antropogeniczne; podstawowe dane nt. środowiska Polski; co to jest monitoring środowiska?; metody monitoringu; zadania monitoringu; prawne aspekty dostępu do informacji o środowisku w Polsce.
   
   Ćwiczenia: Weryfikacja wyników pomiarów; ocena dokładności i precyzji pomiarów cząstkowych; podstawy oceny błędów pomiarowych; metody statystyczne najczęściej stosowane do opracowania zbiorów wyników pomiarów.
2. Państwowy Monitoring Środowiska (PMŚ). Wprowadzenie do monitoringu wód.
   
   Wykład: Definicja PMŚ; podstawy prawne funkcjonowania PMŚ; cele PMŚ; sieć PMŚ; struktura funkcjonowania PMŚ; prowadzenie PMŚ - zadania Inspekcji Ochrony Środowiska i innych podmiotów; ogólne metody prowadzenia pomiarów. Podział wód (wody powierzchniowe i podziemne; śródlądowe wody powierzchniowe: płynące, stojące); zasady ochrony wód; podmioty odpowiedzialne za ocenę wód w ramach PMŚ; zasoby wód; zarządzanie zasobami wodnymi w kraju - Regionalne Zarządy Gospodarki Wodnej; pobór wody.
   
   Ćwiczenia: Zapoznanie z podstawowymi przepisami prawa europejskiego i krajowego w zakresie ochrony jakości wód powierzchniowych, podziemnych i opadowych.
3. Monitoring wód powierzchniowych.
   
   Wykład: Wprowadzenie do monitoringu wód powierzchniowych (definicja, cel, zadania); zanieczyszczenia wód powierzchniowych (podział i rodzaje zanieczyszczeń); klasyfikacja dla prezentowania stanu wód powierzchniowych; wymagania, jakim powinny odpowiadać wody powierzchniowe wykorzystywane do zaopatrzenia ludności w wodę przeznaczoną do spożycia; charakterystyka ogólna sieci hydrograficznej; krajowa sieć monitoringu rzek; zadania sieci monitoringu rzek; jakość wód rzek; charakterystyka ogólna jezior; krajowa sieć monitoringu jezior; zadania sieci monitoringu jezior; jakość wód jezior; monitoring geochemiczny osadów wodnych; monitoring polskich obszarów Morza Bałtyckiego.
   
   Ćwiczenia: Wykonanie pomiarów przepływu wód powierzchniowych, pobór prób wód oznaczenie podstawowych wskaźników jakości i próba klasyfikacji badanego cieku.
4. Monitoring wód podziemnych.
   
   Wykład: Wprowadzenie do monitoringu wód podziemnych (definicja, cel, zadania); główne źródła zanieczyszczenia stanu wód podziemnych (zanieczyszczenia przemysłowe, górnicze, z transportu i rolnictwo); klasyfikacja dla prezentowania stanu wód podziemnych; sposób przedstawienia wyników klasyfikacji wód podziemnych; rodzaje i zakres monitoring stanu wód podziemnych (monitoring diagnostyczny, operacyjny i badawczy); ocena jakości wód podziemnych; ogólna ocena jakości wód gruntowych; ogólna ocena jakości wód wgłębnych.
   
   Ćwiczenia: Opracowanie wyników monitoringu wód powierzchniowych w rejonie Falent. Obliczanie średnich, miarodajnych i gwarantowanych stężeń wybranych zanieczyszczeń. Wykonanie oceny jakości badanego cieku. Obliczanie ładunków całkowitych, jednostkowych i okresowych wybranych zanieczyszczeń w odpływie ze zlewni badanego cieku.
5. Monitoring powietrza.
   
   Wykład: Negatywne skutki zanieczyszczenia powietrza (zakwaszenie środowiska, eutrofizacja, powstawanie utleniaczy fotochemicznych, zmiany klimatu, zanikanie warstwy ozonowej); substancje zanieczyszczające powietrze negatywnie oddziałujące na zdrowie ludzi; główne antropogeniczne zanieczyszczenia powietrza ((dwutlenek siarki (SO 2), tlenki azotu (NO x), tlenek węgla (CO), Lotne Związki Organiczne (LZO), amoniak (NH 3), pyły (PM 10, PM 2,5), metale ciężkie (ołów, kadm, rtęć), trwałe zanieczyszczenia organiczne (WWA)); system mnitoringu powietrza w Polsce (podstawy prawne; sieć, strefy, cel monitoringu powietrza; wartości dopuszczalne stężeń zanieczyszczeń powietrza); ocena jakości powietrza w Polsce.
   
   Ćwiczenia: Podstawowe wymagania prawne dotyczące stanu zanieczyszczenia powietrza Metody badania zanieczyszczenia powietrza. Stosowane przyrządy pomiarowe i metody analityczne. Obliczanie ładunków wybranych gazów cieplarnianych emitowanych do atmosfery w Polsce na podstawie wskaźników
6. Monitoring gleby.
   
   Wykład: Kierunki wykorzystania powierzchni kraju; zanieczyszczenie gleb (zakwaszenie gleb; zanieczyszczenie chemiczne gleb; zasolenie gleb; radionuklidy w glebie; trwałe zanieczyszczenia organiczne w glebie); ocena jakości gleb
   
   Ćwiczenia: Zapoznanie z zasadami i przyrządami służącymi do poboru prób gleb. Przeprowadzenie poboru prób gleb i oznaczenie ich odczynu. Wykonanie oceny potrzeby wapnowania badanych gleb.
   
7. Monitoring przyrody.
   
   Wykład: Zasoby przyrodnicze Polski; gatunki ginące i zagrożone w Polsce; obszary chronione (parki narodowe; parki krajobrazowe; rezerwaty przyrody; obszary chronionego krajobrazu; ochrona gatunkowa roślin i zwierząt; ochrona w drodze uznania (pomniki przyrody, stanowiska dokumentacyjne, użytki ekologiczne, zespoły przyrodniczo-krajoznawcze)); zagrożenia flory i fauny; inicjatywy podejmowane na rzecz ochrony przyrody.
   
   Ćwiczenia: Przedstawienie zasad prowadzenia badań hydrogeologicznych. Omówienie budowy i metod wykonywania otworów hydrogeologicznych. Weryfikacja i interpretacja wyników badań wód podziemnych
   
8. Monitoring lasów. Zintegrowany Monitoring Środowiska Przyrodniczego (ZMŚP)
   
   Wykład: Organizacja monitoringu lasów jego cele i zadania; sieć stałych powierzchni obserwacyjnych (stałe Powierzchnie Obserwacyjne I rzędu; stałe Powierzchnie Obserwacyjne II rzędu); zagrożenia lasów (owady; grzybowe choroby infekcyjne; zwierzyna; pożary lasów); program pomiarów i obserwacji; stan zdrowotny lasów Polski. Organizacja i cele ZMŚP; założenia programowe ZMŚP; zakres pomiarowy ZMŚP; zasady rozmieszczenia i funkcjonowania Stacji Bazowych ZMŚP.
   
   Ćwiczenia: Omówienie zasad i przyrządów poboru suchego i mokrego opadu. Oznaczenie wybranych wskaźników zanieczyszczenia opadu.
9.  Monitoring hałasu. Monitoring promieniowania jonizującego.
   
   Wykład: Dopuszczalny poziom hałasu; rodzaje hałasu (hałas przemysłowy; hałas drogowy; hałas kolejowy; hałas lotniczy); ocena stanu zagrożenia hałasem; obszary o ponadnormatywnych poziomach hałasu; inicjatywy podejmowane na rzecz ograniczenia hałasu. Źródła pochodzenia promieniowania jonizującego (promieniowanie naturalne; promieniowanie sztuczne); kontrola skażeń promieniotwórczych - rodzaje i sieć; ocena skażenia promieniotwórczego środowiska (promieniowanie gamma; aerozole atmosferyczne; opad całkowity; gleba; wody powierzchniowe; osady denne; opad całkowity); ocena oddziaływania odpadów promieniotwórczych na środowisko (Ośrodek Badań Jądrowych w Świerku; Krajowe Składowisko Odpadów Promieniotwórczych w Różanie; odpady z byłych kopalń rud uranu w Sudetach)
   
   Ćwiczenia: Obliczenie miesięcznych i rocznych depozytów wybranych substancji na podstawie wyników monitoringu opadów w rejonie Falent. Porównanie depozytów wprowadzonych w suchym i mokrym opadzie. Wykonanie bilansu udziału zanieczyszczeń pochodzących z opadów w odpływie z wybranej zlewni.

• Raport. Stan środowiska w Polsce w latach 1996-2000, 2003. Warszawa. Biblioteka Minitoringu Środowiska ss. 267.
• Stan Środowiska w Polsce na tle celów i priorytetów Unii Europejskiej. Raport wskaźnikowy 2004, 2006. Warszawa. Biblioteka Minitoringu Środowiska.ss. 88

• Dębski B., Olendrzyński K., Skośkiewicz J., Pazdan R., Rosicki M., 2003. Wskazówki. dla wojewódzkich inwentaryzacji emisji na potrzeby. ocen bieżących i programów ochrony powietrza. Warszawa: Ministerstwo Środowiska, Głowny Inspektorat Ochrony Środowiska ss. 126
• Pietrzak S., 2006. Metoda inwentaryzacji emisji amoniaku ze źródeł rolniczych w Polsce i jej praktyczne zastosowanie. Woda Środowisko Obszary Wiejskie. t. 6 z. 1 (16) s. 319- 334
• Ochrona Środowiska 2006 r. Warszawa: GUS ss. 521.
• Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 11 lutego 2004 r. w sprawie klasyfikacji dla prezentowania stanu wód powierzchniowych i podziemnych, sposobu prowadzenia monitoringu oraz sposobu interpretacji wyników i prezentacji stanu tych wód. (Dz. U. z 2004 r. Nr 32, poz. 284)
• Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 27 listopada 2002 r. w sprawie wymagań, jakim powinny odpowiadać wody powierzchniowe wykorzystywane do zaopatrzenia ludności w wodę przeznaczoną do spożycia. (Dz. U. z 2002, Nr 204, poz. 1728)
• Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 6 czerwca 2002 r. w sprawie oceny poziomów substancji w powietrzu. (Dz. U. z 2002 r. Nr 87, poz. 798)
• Rozporządzenie Ministra Środowiska z 9 września 2002 roku w sprawie standardów jakości gleby oraz standardów jakości ziemi. (Dz.U. z 2002 Nr 165, poz, 1359).
• Stanisz A., 1998. Przystępny kurs statystyki w oparciu o program STATISTICA PL na przykładach z medycyny. Kraków: StatSoft Polska ss. 363
• Zawisławski Z., Zielińska M., 1999. Metody opracowywania danych doświadczalnych. Siedlce: Akad. Podl. ss.140.
• Ustawa z dnia 27 kwietnia 2001 r. Prawo ochrony środowiska (Dz.U. z 2001 Nr 62, poz. 627)