prof. dr hab. Janusz Ostrowski - wykłady
dr inż. Józef Lipiński - ćwiczenia

tel. 720-05-31 w. 240
tel. 720-05-31 w. 251, e-mail: j.lipinski@imuz.edu.pl

Przedmiot zaliczany jest do przedmiotów kierunkowych na kierunku: ochrona środowiska. Realizowany jest w 4 semestrze studiów (II) w wymiarze:

• godziny obliczeniowe ( 45' ): wykłady - 20 godz.; ćwiczenia - 40 godz.

ECTS: 8 pkt.

W ramach wykładów treści programowej przedmiotu studenci zapoznają się z następującą tematyką:

Budowa ziemi i główne koncepcje powstawania litosfery. Główne minerały i skały, ich pochodzenie i klasyfikacja. Procesy endogeniczne (wulkanizm, plutonizm, metamorfizm) i i egzogeniczne (eoliczne, fluwialne, glacjalne, wietrzenie, sedymentacja w środowisku morskim. Geologiczna skala czasu i sposoby datowania zdarzeń na Ziemi (podział stratygraficzny). Czynniki kształtujące morfologiczne formy litosfery, ruchy górotwórcze, platformy tektoniczne, procesy denudacyjne. Podstawowe formy morfologiczne i ich geneza, geologiczna i geomorfologiczna charakterystyka Polski. Kartografia geologiczna i mapy geologiczne Polski. Znaczenie i rola składu mineralnego oraz budowy geologicznej w kształtowaniu się gleb, czynniki glebotwórcze. Przemiany materii organicznej w glebach, próchnica, mikroorganizmy glebowe. Właściwości fizyczne, formy wody w glebie i jej dostępność dla organizmów oraz znaczenie w kształtowaniu siedliska oraz edafonu.

Chemiczne właściwości gleb i sorpcja glebowa. Budowa morfologiczna i systematyka gleb Polski, kartografia gleb. Kształtowanie żyzności i urodzajności gleb oraz ich waloryzacja użytkowa w Polsce. Antropogeniczne i naturalne czynniki degradacji gleb. Zabiegi ochronne i sposoby zapobiegania degradacji gleb

Podczas ćwiczeń polowych i laboratoryjnych studenci poznają:

Cechy i miary właściwości fizycznych gleb/gruntów: gleba (grunt) idealna i porowatość, główne typy i właściwości minerałów, rodzaje wody w glebie, właściwości wodne gleb (PPW, WA, kapilarność, przesiąkanie), granulometria glebowa i jej ocena (miary charakterystyczne, średnica zastępcza, frakcje i grupy granulometryczne).

Ocena granulometrii gruntu metodą sitową: krzywa przesiewu, określanie grup granulometrycznych, wskaźniki uziarnienia. Oznaczanie właściwości wodnych gleb: polowa pojemność wodna, porowatość kapilarna, retencja użyteczna, pojemność trwałego więdnięcia roślin, dawki nawodnieniowe. Oznaczanie gęstości gleby: gęstość gleby suchej (objętościowa), gęstość szkieletu gruntowego (właściwa); porowatość i popielność

Celem zajęć jest wykształcenie u studentów umiejętności opisu i interpretacji podstawowych zjawisk i procesów geologicznych, geomorfologicznych oraz korzystania z map tematycznych, a w szczególności glebowo-bonitacyjnych i glebowo rolniczych. Rozumienia związków między właściwościami gleb a ich funkcjonalnością użytkową oraz ekologiczną. Zaznajomienie z zagrożeniami degradacją litosfery, a w szczególności gleb, zasadami ich ochrony oraz kształtowania walorów użytkowych.

Egzamin ustny polegający na odpowiedzi na trzy wylosowane pytania. Odpowiedź na wszystkie pytania daje ocenę bardzo dobrą.

Wykłady

1. Geologia i geomorfologia jako nauki o ziemi, zasady kształtowania się naszego globu i jego powłoki-litosfery. Pojęcie gleby jako elementu środowiska i warsztatu produkcji rolnej - nauka o glebie.
2. Minerały i skały - ich pochodzenie i klasyfikacja, budowa geologiczna obszaru Polski.. Mineralny substrat, jego rola i wpływ na kształtowanie właściwości gleb.
3. Kształtowanie terenu, formy morfologiczne i ich geneza, rola rzeźby terenu w kształtowaniu i rozmieszczeniu gleb. Czynniki i procesy kształtujące morfologiczne oblicze gleb.
4. Substancja organiczna i organizmy glebowe jako stymulatory powstawania próchnicy glebowej. Przemiany chemiczne mineralnej masy gleb i pojęcie kompleksu sorpcyjnego praz jego wpływ na odczyn i zasobność gleb.
5. Właściwości fizyczne gleb i ich związek z obiegiem i akumulacją wody w glebie. Morfologiczna budowa gleb jako wyznacznik ich identyfikacji oraz systematyka i charakterystyka ważniejszych gleb Polski.
6. Waloryzacja jakości i przydatności rolniczej gleb. Klasy bonitacyjne i kompleksy rolniczej przydatności gleb - zasady ich określania, znaczenie w produkcji roślinnej oraz sposoby kartowania i użytkowania map glebowo-rolniczych .
7. Rodzaje degradacji gleb oraz cele i zasady ich ochrony. Prawne podstawy ochrony gleb. Międzynarodowa konwencja o ochronie gleb. Doskonalenie standardów zrównoważonego użytkowania gleb.
8. Chemiczna degradacja gleb. Degradacja pokrywy glebowej wywołana różnymi czynnikami erozji glebowej. Ochrona gleb przed ekstremalnymi warunkami wodnymi - melioracje.
9. Potencjał produkcyjny gleb i jego ochrona w warunkach użytkowania rolniczego, rekultywacja gleb i gruntów.

Ćwiczenia

1. Czynniki kształtujące właściwości gleb/gruntów - wykład wprowadzający do ćwiczeń.
2. Ocena granulometrii gruntu metodą sitową i krzywa przesiewu, obliczanie wskaźników uziarnienia.
3. Ocena właściwości wodnych gleb: wilgotności aktualna, polowa pojemność wodna, porowatość kapilarna.
4. Dawki nawodnieniowe, retencja użyteczna, PTW, Wmax.
5. Oznaczanie gęstości gleby: - gęstość suchej masy (objętościowa), gęstość szkieletu gruntowego (właściwa), porowatość, popielność.
6. Oznaczanie uziarnienia gleby metodą areometryczną.
7. Współczynnik filtracji: Prawo Darcy, metody oznaczania i wykorzystanie współczynnika filtracji, praktyczne pomiary współczynnika filtracji metodą laboratoryjną i polową.
8. Wykonanie i opis odkrywki glebowej.
9. Odwzorowanie form geomorfologiczntch za pomocą warstwic i przekrojów hydrogeologicznych.

• Zawadzki S., 2002. Podstawy gleboznawstwa. PWRIiL. Warszawa
• Greinert H. Greinert A., 1999. Ochrona i rekultywacja środowiska glebowego. Wyd. PZlel. Zielona Góra.
• Kołodziejczyk U. Krasiński A. 2003. Zarys geologii. Ofic. Wyd. UZiel. Zielona Góra.
• Klimaszewski M., 2002. Geomorfologia. PWN.
• Borek S. 2000. Przewodnik do ćwiczeń z gleboznawstwa melioracyjnego. Wyd. SGGW
• Polska norma. PN-R-04033. 1998. Gleby i utwory mineralne - podział na frakcje i grupy granulometryczne. PKN
• Polska norma. PN-R-04032. 1998. Gleby i utwory mineralne - pobieranie próbek i oznaczanie składu granulometrycznego. PKN

• Mocek A., Drzymała S., Maszner P. 2000. Geneza, analiza i klasyfikacja gleb. AR Poznań
• Kalembasa S. (red), 2004. Diagnostyka gleb i roślin w rolnictwie zównoważonym. Akademia Podlaska. Siedlce
• Woch F., 2007. Wademekum klasyfikatora gleb. IUNG. Puławy.
• Polska norma. PN-86/B-020480. 1998. Grunty budowlane - określenia symbole, podział i opis gruntów. PKNMiJ.
• Święcicki Cz., Borek S.1975. Materiały do ćwiczeń z gleboznawstwa melioracyjnego. Skrypt. SGGW
• Wolski W. (red), 1978. Przewodnik do ćwiczeń z podstaw geotechniki, mechanika gruntów. Skrypt. SGGW.Warszawa.
• Inne skrypty do ćwiczeń z gleboznawstwa i gruntoznawstwa.