Wyższa Szkoła Przedsiębiorczości i Rozwoju Regionalnego

Sylabus przedmiotu:
Ochrona przyrody, zagrożenia cywilizacyjne i zrównoważony rozwój
Prowadzący przedmiot:

wykłady - dr hab. Wiesław Dembek
ćwiczenia - mgr Maciej Tulczyński

Kontakt dla studentów:

e-mail:
w.dembek@imuz.edu.pl
mtulczynski@wp.pl

Nazwa przedmiotu: Ochrona przyrody, zagrożenia cywilizacyjne i zrównoważony rozwój
Forma zajęć: wykłady i ćwiczenia
Opis przedmiotu:

Przedmiot zaliczany jest do przedmiotów kierunkowych na kierunku: ochrona środowiska.
Realizowany jest w 5 semestrze studiów (III rok) w wymiarze:

Studia niestacjonarne:

  • godziny obliczeniowe (45'): wykłady - 20 godz.; ćwiczenia - 30 godz.
  • godziny realizowane (50'): wykłady - 18 godz.; ćwiczenia - 27 godz.
Czym się zajmuje ochrona przyrody - przedmiot i cele? Motywy ochrony przyrody. Ochrona przyrody, a ochrona środowiska. Podstawowe pojęcia - siedlisko, ostoja, ekosystem, krajobraz, różnorodność biologiczna, gatunki wymierające, narażone, zagrożone, etc. Ochrona bierna a ochrona czynna. Główne motywy niszczenia przyrody. Dlaczego ochrona przyrody zyskuje aspekt międzynarodowy? Ekologiczne współzależności międzynarodowe. Rodzaje zasobów przyrody. Zagrożenia zasobów przyrody i różnorodności biologicznej. Historia ochrony przyrody. Ogólna strategia ochrony zasobów przyrody. Ochrona przyrody w konwencjach i traktatach międzynarodowych. Dyrektywy i rozporządzenia unijne. Konwencja o różnorodności biologicznej. Jej konsekwencje dla ochrony przyrody w kraju. Lista Światowego Dziedzictwa Ludzkości. Krajowa Strategia Ochrony i Umiarkowanego Użytkowania Różnorodności Biologicznej. Polskie zasoby przyrody. System ochrony przyrody w Polsce. Administracyjne organy ochrony przyrody. Pozarządowe organizacje ochrony przyrody. Ustawa o ochronie przyrody - treść i komentarze. Inne krajowe akty prawne ważne dla ochrony przyrody. Ochrona gatunkowa. Krajowy system obszarów chronionych. Podstawowe sieci i obiekty o znaczeniu krajowym i międzynarodowym. Dyrektywa Siedliskowa i Dyrektywa Ptasia Unii Europejskiej. Sieć NATURA 2000. Ostoje siedliskowe i ostoje ptasie w krajowej sieci Natura 2000. Podstawy prawne, lista obiektów, zasady funkcjonowania. Nadzieje i obawy. Znaczenie terenów rolniczych dla przyrody kraju. Wartości przyrodnicze terenów nieleśnych. Skutki Wspólnej Polityki Rolnej dla środowiska przyrodniczego. Problemy renaturyzacji. Instrumenty Unii Europejskiej na rzecz ochrony przyrody obszarów wiejskich. Krajowy Program Rolnośrodowiskowy. Zagrożenia cywilizacyjne (kwaśne deszcze, zmiany klimatyczne, inwazje obcych gatunków, "dziura ozonowa", wzrost liczby ludności, wzrost konsumpcji, przekształcenia terenu, smog i inne). Ich przyczyny, przebieg, następstwa, prognozy zmian. Zrównoważony rozwój. Historia rozwoju idei zrównoważonego rozwoju. Wady i zalety definicji pojęcia. Rozwój zrównoważony a rozwój gospodarczy. Przykłady realizacji zasady zrównoważonego rozwoju. Propozycje rozwiązania problemów wynikających z podstawowych zagrożeń środowiska zgodnie z zasadą zrównoważonego rozwoju.
Cel zajęć : Celem zajęć jest zaznajomienie słuchaczy z podstawowymi zagadnieniami w zakresie ochrony przyrody, zagrożeń cywilizacyjnych i idei zrównoważonego rozwoju. Szczególne znaczenie ma uświadomienie studentom faktu, że ochrona przyrody i wdrażanie zasad zrównoważonego rozwoju jest powinnością ich samych, a nie jedynie instytucji państwowych, a więc ochrona środowiska zaczyna się w domu i najbliższym otoczeniu, a kończy na szczeblu międzynarodowym. Bardzo szeroki zakres wiedzy dotyczący tych tematów nie pozwala na szczegółowe ich omówienie w cyklu zajęć. Dlatego w trakcie zajęć uwaga zostanie skupiona na analizie podstawowych faktów dotyczących tej tematyki a zarazem ćwiczeniach (opartych na licznych przykładach), które mają na celu kształcenie umiejętności rozpoznawania zagrożeń środowiskowych dotyczących przede wszystkim przyrody, analizy przyczyn, przebiegu i następstw, poszukiwania istniejących rozwiązań prawno-organizacyjnych oraz rozwiązywania problemów zgodnie z zasadami zrównoważonego rozwoju.
Warunki zaliczenia:

Wykłady: Aktywność na zajęciach, zaliczenie ustne.
Ćwiczenia: aktywność na zajęciach, przygotowanie dwóch referatów.

Tematy zajęć:

Wykłady:

  1. Przedmiot i cele ochrony przyrody. Podstawowe pojęcia Rodzaje zasobów przyrody. Zagrożenia zasobów przyrody i różnorodności biologicznej. Główne motywy niszczenia przyrody.
  2. Ekologiczne współzależności międzynarodowe. Historia ochrony przyrody. Ogólna strategia ochrony zasobów przyrody.
  3. Ochrona przyrody w konwencjach i traktatach międzynarodowych. Konwencja o różnorodności biologicznej. Krajowa Strategia Ochrony i Umiarkowanego Użytkowania Różnorodności Biologicznej.
  4. Polskie zasoby przyrody. System ochrony przyrody w Polsce. Administracyjne organy ochrony przyrody. Pozarządowe organizacje ochrony przyrody.
  5. Ustawa o ochronie przyrody - treść i komentarze.
  6. Inne krajowe akty prawne ważne dla ochrony przyrody. Ochrona gatunkowa. Krajowy system obszarów chronionych. Podstawowe sieci i obiekty o znaczeniu krajowym i międzynarodowym.
  7. Dyrektywy i rozporządzenia unijne. Dyrektywa Siedliskowa i Dyrektywa Ptasia Unii Europejskiej. Sieć NATURA 2000. Podstawy prawne, lista obiektów, zasady funkcjonowania.
  8. Znaczenie terenów rolniczych dla przyrody kraju. Wartości przyrodnicze terenów nieleśnych. Skutki Wspólnej Polityki Rolnej dla środowiska przyrodniczego. Problemy renaturyzacji.
  9. Instrumenty Unii Europejskiej na rzecz ochrony przyrody obszarów wiejskich. Krajowy Program Rolnośrodowiskowy. Powtórzenie przerobionego materiału.

Ćwiczenia:

  1. Polski i międzynarodowy system prawny w ochronie środowiska. (Przesłanki konstytucyjne dotyczące ochrony środowiska i zrównoważonego rozwoju. Podstawowe akty prawne w polskim systemie prawnym ochrony środowiska. Międzynarodowe prawo ochrony środowiska w tym prawo UE.) Na wybranych przykładach aktów prawnych: analiza budowy; zakresu tematyki regulowanej danym aktem; analiza podmiotów, których dotyczy dany akt oraz wskazanie konkretnych szczegółowych uregulowań wybranego fragmentu aktu prawnego.
  2. System organizacyjny w ochronie środowiska. Rola podstawowych urzędów w administracji rządowej i samorządowej w ochronie środowiska a w szczególności w ochronie przyrody w Polsce. Rola organizacji pozarządowych polskich i międzynarodowych (przykłady).
  3. Analiza zagrożeń wynikająca ze stanu środowiska w Polsce - analiza stanu poszczególnych elementów środowiska, dotychczasowe trendy zmian, typowe rodzaje zanieczyszczeń, dominujące źródła zanieczyszczeń, prognozy na przyszłość.
  4. "dynamical thinking - myślenie systemowe" - współczesne podejścia do rozwiązywania problemów w ochronie przyrody i działaniach mających na celu zrównoważony rozwój na przykładach: korków ulicznych, konfliktu turystyka letnia - turystyka zimowa w górach i innych.
  5. Zagrożenia cywilizacyjne (kwaśne deszcze, zmiany klimatyczne, inwazje obcych gatunków, "dziura ozonowa", wzrost liczby ludności, wzrost konsumpcji, przekształcenia terenu, smog i inne) - przyczyny, przebieg, następstwa, prognozy zmian.
  6. Ochrona przyrody w Polsce i na świecie (podstawowe formy ochrony przyrody: rola, sposób organizacji, instytucje odpowiedzialne, przykłady). Zasady ochrony, zmiany podejścia do ochrony przyrody. Prognozy zmian w dziedzinie ochrony przyrody. Ocena przykładowych działań wpływających na ochronę przyrody.
  7. Zrównoważony rozwój - utopia czy konieczność: historia rozwoju idei zrównoważonego rozwoju, próba zdefiniowania pojęcia, rozwój zrównoważony a rozwój gospodarczy, przykłady realizacji zasady zrównoważonego rozwoju, propozycje rozwiązania problemów wynikających z podstawowych zagrożeń środowiska zgodnie z zasadą zrównoważonego rozwoju.
Spis literatury podstawowej:
  • Biblioteczka Krajowego Programu Rolnośrodowiskowego Praca zbior. (red. nauk. W. Dembek), MRiRW, Warszawa 2003.
  • Dembek W., Dobrzyńska N., Liro A., 2004: Problemy zachowania różnorodności biologicznej na obszarach wiejskich w kontekście zmian wspólnej polityki rolnej.
  • Kozłowski S.: Ekorozwój. Wyzwanie XXI wieku. Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa.
  • Olaczek R., Warcholińska A.: Ochrona środowiska i żywych zasobów przyrody. Uniwersytet Łódzki.
  • Poradniki ochrony siedlisk i gatunków Natura 2000 - podręcznik metodyczny. Praca zbiorowa, MŚ, Warszawa.
  • Strona internetowa Ministerstwa Rolnictwa i Rozwoju Wsi http://www.minrol.gov.pl/
  • Strona internetowa Ministerstwa Środowiska http://www.mos.gov.pl/
  • Umiński T.: Ekologia - Środowisko - Przyroda. Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa.
  • Ustawa z 2004 roku o ochronie przyrody.
  • Ustawa Prawo ochrony środowiska.
  • Stan środowiska w Polsce na tle celów i priorytetów Unii Europejskiej. Raport wskaźnikowy 2004. Biblioteka Monitoringu Środowiska, Warszawa 2006
Spis literatury uzupełniającej
  • Konwencja o międzynarodowym handlu dzikimi zwierzętami i roślinami gatunków zagrożonych wyginięciem . Oc hrona środowiska i zasobów naturalnych, zeszyt 13, Instytut Ochrony Środowiska, Warszawa.
  • Konwencja o obszarach wodno-błotnych mających znaczenie międzynarodowe, zwłaszcza jako środowisko życiowe ptactwa wodnego. Ochrona środowiska i zasobów naturalnych, zeszyt 11, Instytut Ochrony Środowiska, Warszawa.
  • Konwencja o ochronie obszaru morza bałtyckiego (konwencja helsińska).
  • NATURA 2000 - narzędzie ochrony przyrody. WWF, Warszawa 2004.
  • Ochrona i zrównoważone użytkowanie lasów w Polsce. Praca zbior. (red. B. Łonkiewicz), IUCN, Warszawa 1996.
  • Pawlaczyk P., Jermaczek A.: Poradnik lokalnej ochrony przyrody. Wydawnictwo Lubuskiego Klubu Przyrodników, Świebodzin.
  • Sarul J., Sienkiewicz J.: Konwencja o różnorodności biologicznej - kodeks dobrego postępowania w przyrodzie. Instytut Ochrony Środowiska, Warszawa.
  • Ulotki, foldery, filmy i prezentacje tematyczne.